Χρειαζόμαστε καλύτερες Θεωρίες Συνωμοσίας (μέρος 2ο)

συνέχεια από το 2ο μέρος

Γράφει ο Μάριος Νοβακόπουλος, διεθνολόγος,

Λάθη και προβλήματα των θεωριών συνωμοσίας  
 
Στο φαινόμενο των θεωριών συνωμοσίας, και ειδικότερα στον τρόπο σκέψης κηρύκων και οπαδών τους, μπορούν να παρατηρηθούν μερικά κοινά σφάλματα και αδυναμίες. Τούτη η παρατήρηση δεν χρησιμεύει μόνο στην αναγνώριση ή την κατάρριψη μίας θεωρίας συνωμοσίας, αλλά και στην επί το ορθολογικότερο ρύθμισή της, κάτι το οποίο μπορεί να ωφελήσει όλες τις πλευρές της διαμάχης.  
 
Το πιο αναγνωρίσιμο σφάλμα των θεωριών συνωμοσίας είναι η ταύτιση της υπαιτιότητας (causation) με τη συσχέτιση (correlation). Το γεγονός ότι δύο φαινόμενα σχετίζονται, συμπίπτουν χρονικά ή τοπικά κ.λπ. δεν σημαίνει ότι έχουν σχέσεις αιτίου και αιτιατού. Αντίστοιχα, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να προκαλεί κάποιος κάτι, και μόνον να το εκμεταλλεύεται αφού συμβεί. Για παράδειγμα, το γεγονός ότι υπάρχουν πολιτικοί-οικονομικοί τομείς που ωφελούνται από την πανδημία του κορωνοϊού (οι εταιρείες τεχνολογίας, το κράτος ψηφιακής επιτήρησης, οι μετανθρωπιστές, τα θινκ τανκ της παγκοσμιοποίησης, η Κίνα λόγω της αποδυνάμωσης των ΗΠΑ) δεν σημαίνει ότι οι παράγοντες αυτοί ενορχήστρωσαν και προκάλεσαν την πανδημία. Γι’ αυτήν την υπόθεση θα χρειάζονταν περισσότερα και διαφορετικού τύπου στοιχεία. Στην αξιολόγηση των υποθέσεων, χρήσιμο (αλλά όχι αλάνθαστο) εργαλείο είναι το λεγόμενο «ξυράφι του Όκκαμ», δηλαδή η υιοθέτηση των πιο απλών και πιθανών εξηγήσεων για ένα φαινόμενο, ή τουλάχιστον η εξέτασή τους ως πιθανότερων μέχρι να βρεθούν επιπλέον στοιχεία.  
 
Ο άνθρωπος έχει την τάση να πιστεύει στις πληροφορίες και ιδέες οι οποίες επιβεβαιώνουν εκείνες που ήδη κατέχει και ενστερνίζεται, ενώ τηρεί αμυντική και δύσπιστη στάση σε ό,τι τις αμφισβητεί (confirmation bias). Οι άνθρωποι που ασπάζονται συστήματα θεωριών συνωμοσίας τείνουν να χλευάζουν τους υπολοίπους ως θύματα χειραγώγησης, όμως με την ίδια ευκολία θα δεχθούν ό,τι και εάν τους προβάλλουν οι δικές τους, εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης και κριτικής. Η «απελευθέρωση» γίνεται ψευδής, το άτομο και πολίτης βγαίνει από το ένα Matrix και παγιδεύεται σε ένα άλλο. Κάθε λόγος ή επιχείρημα κατά τους, από όπου και εάν προέρχεται, να ταυτίζεται με επίθεση και στην πραγματικότητα να ενισχύει το σύστημα ως βαλλόμενο. Αυτή η αντίφαση προδίδει μία έλλειψη γενικότερης κριτικής σκέψης και διάθεσης για τεκμηρίωση – η οποία όχι μόνο τέμνει οριζοντίως «ψεκασμένους» και «πρόβατα», αλλά ελλοχεύει στον νου όλων των ανθρώπων.  
 
Τούτη η αδυναμία συχνά συνοδεύεται από άγνοια και έλλειψη γενικής παιδείας. Ειδικότερα, οι άνθρωποι οι οποίοι πιστεύουν ή και ερευνούν διάφορες εναλλακτικές θεωρίες της πραγματικότητας, μπορεί πολλές φορές να έχουν μία υγιή περιέργεια και έναν υγιέστερο σκεπτικισμό, δεν είναι όμως δεδομένο ότι έχουν και τις απαραίτητες γνώσεις για τα θέματα που αγγίζουν. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα με τα συστήματα θεωριών συνωμοσίας που λειτουργούν ως «θεωρίες των πάντων», ξεκινώντας από την προϊστορική μυθολογία μέχρι τη διεθνή πολιτική, τα οικονομικά και δυσνόητα τεχνοεπιστημονικά ζητήματα. Έτσι, είτε υπεραπλουστεύονται σύνθετα θέματα, είτε από ασυνάρτητες μείξεις γενιούνται τέρατα.  
Η εμμονή στο γενικό πνεύμα ενός συστήματος θεωριών συνωμοσίας οδηγεί τον οπαδό να υποστηρίξει συμπεράσματα, των οποίων οι προκείμενες είναι εντελώς αντικρουόμενες. Έτσι, μπορεί κάποιος να υποστηρίζει ότι ο κορονοϊός κατασκευάστηκε σε εργαστήριο με στόχο τη δραστική μείωση του πληθυσμού της γης, αλλά ταυτόχρονα ότι είναι ένα παντελώς ακίνδυνο κρυολόγημα. Το ίδιο ακριβώς δε πρόσωπο μπορεί να δηλώνει θαυμαστής του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος για μήνες βιαζόταν να φέρει οποιοδήποτε εμβόλιο σε μαζική χρήση.  
 
Η ψυχολογία των θεωριών συνωμοσίας συχνά προδίδει τάσης φυγής από τη χαώδη και καταθλιπτική πραγματικότητα. Αυτός είναι και ο λόγος που ανθούν σε περιβάλλοντα κρίσης, αξιακού σχετικισμού, απώλειας της κοινωνικής συνοχής, κινδύνου κ.λπ. Η έμφυτη ανθρώπινη τάση για τον σχηματισμό μοτίβων-«οδικών χαρτών», για τις ανάγκες της ζωής, έχει μπλοκάρει από την υπερπληροφόρηση και δεν υπάρχει πλέον εμπιστοσύνη τις παραδοσιακές πηγές γνώσης. Σε αυτές τις συνθήκες, υπερτερούν οι θεωρίες που ενεργοποιούν περισσότερο τους φόβους και τις αντιπάθειες, ή τις ελπίδες σωτηρίας, ή απλά εκείνες που είναι πιο μυστηριώδεις, μυθιστορηματικές και ανατρεπτικές. Τούτο το τελευταίο βοηθά στην αντιμετώπιση δομικών εξελίξεων ως συνωμοσιών.  
 
Τέλος, δεν πρέπει ποτέ να διαφεύγει από τη συζήτηση το γεγονός ότι πολλές θεωρίες συνωμοσίας διακινούνται από απατεώνες, επαγγελματίες συνωμοσιολόγους, οι οποίοι συχνά δεν πιστεύουν καν τα όσα διακινούν. Ακόμη χειρότερα, θεωρίες συνωμοσίας εργαλειοποιούνται στα πλαίσια πολιτικής προπαγάνδας, οικονομικών συμφερόντων, παρέμβασης ξένων δυνάμεων κ.λπ. 
 
«Ορθολογιστές» εκ του πονηρού  
 
Απέναντι σε όλα αυτά τα ζοφερά και παράλογα, η πρώτη σκέψη αντίδρασης είναι η υιοθέτηση μιας κοσμοθεωρίας στης οποίας το κέντρο βρίσκεται η κατεστημένη, αναγνωρισμένη γνώση των πολιτικών αρχών, των ΜΜΕ και επιστημόνων. Δυστυχώς, όπως φάνηκε παραπάνω, οι θεσμοί των δυτικών φιλελευθέρων κρατών έχουν απολέσει την εμπιστοσύνη του κοινού. Το γεγονός ότι αυτή η καχυποψία είναι πολύ συχνά βάσιμη δημιουργεί το πρόβλημα του ψεύτη βοσκού: την τρίτη φορά, όταν όντως λύκοι έτρωγαν τα πρόβατά του, οι συγχωριανοί του τον αγνόησαν. Ποιος μπορεί να τους αδικήσει; Οι περισσότερες προσπάθειες προσέγγισης του θέματος από τα ΜΜΕ και την πολιτική τάξη όζουν αντουανετικής περιφρόνησης. Όταν το καλύτερο που έχει να ειπωθεί για το θέμα είναι ένα passive-aggressive «Πόσο τους ζηλεύω αυτούς τους ψεκασμένους! Τα έχουν όλα λυμένα, αλλά εμείς που ζούμε στον αληθινό κόσμο βλέπουμε ότι η ζωή είναι περίπλοκη κ.λπ…», τότε κάποιοι είτε δεν έχουν επαφή με την ανθρώπινη ψυχολογία είτε δεν ενδιαφέρονται πραγματικά για τη λύση του προβλήματος.  
 
Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες θεωρίες συνωμοσίας αφορούν την παγκοσμιοποίηση και την τεχνολογία: Νέα Τάξη Πραγμάτων, το «τσιπάκι», αφανείς δυνάμεις που ελέγχουν τη διεθνή πολιτική. Πίσω από τα ακανθώδη κλαδιά της υπερβολής και της παραπληροφόρησης κρύβεται ο κορμός και οι ρίζες αληθινών προβλημάτων. Η παγκοσμιοποίηση είναι μία υπαρκτή διαδικασία, επιθυμεί την πτώση των συνόρων, την κατάλυση των εθνών-κρατών, την ακώλυτη μετακίνηση πληθυσμών, τη διάλυση όλων των συλλογικών ταυτοτήτων και τη μετατροπή τους σε προϊόντα ατομικής κατανάλωσης. Το λάθος των συνωμοσιολόγων είναι ότι την αντιμετωπίζουν ως ενιαίο, συγκεντρωτικό σχέδιο ολίγων και μοχθηρών που κινούν τα νήματα, αντί για μία αποκεντρωμένη διαδικασία κοινών συμφερόντων, συνεργασιών και ανταγωνισμών (στην οποία μετέχουν, φυσικά, πολυεθνικές, βιομηχανίες όπλων, τράπεζες, κατάσκοποι, ΜΚΟ, κόμματα και μυστικές λέσχες…).  
 
Όσον αφορά την τεχνολογική παρέμβαση στον άνθρωπο και τα μικροτσίπ… η «ομερτά» των εκπαιδευτικών και ενημερωτικών φορέων για ζητήματα φλέγοντα και καλπάζοντα έχει αφήσει τους συνωμοσιολόγους ως τη μόνη κοινωνική ομάδα με βιοηθικές ανησυχίες! Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, όλη η προσωπική και κοινωνική ζωή πέρασε υπό τον έλεγχο τεχνολογικών κολοσσών, μυστικών υπηρεσιών, εταιρειών μάρκετινγκ και πολιτικών εκστρατειών. Η ταχύτητα, αλλά και οι ωφέλειες της νέας κατάστασης, αποκοίμισαν τους πολίτες, ενώ τα τελευταία χρόνια, που οι αρνητικές συνέπειες αναδύονται, είμαστε ίσως πολύ βαθιά για να κολυμπήσουμε. Οι συνέπειες στην πολιτική ζωή και την ανθρώπινη ψυχολογία δεν έχουν ακόμη υπολογιστεί με ακρίβεια, είναι πάντως σοβαρές. Το επόμενο βήμα είναι, με τη βοήθεια του 5G, η επέκταση του internet of things, στο οποίο όλες οι συσκευές θα είναι διαρκώς συνδεδεμένες στο διαδίκτυο, με τη διάκριση μεταξύ ψηφιακής και «κανονικής» ζωής να απαλείφεται.  
 
Φιλόσοφοι και επιστήμονες μιλούν με περισσό ενθουσιασμό για τις προοπτικές της τεχνολογίας στην ανθρώπινη συνείδηση, με έλεγχο του νου, της ηθικής, της κατάργησης της διακριτής προσωπικότητας μέσα από τη συγχώνευση όλων των ανθρωπίνων νοών κ.λπ. Κι αν ορισμένα από αυτά βρίσκονται στη σφαίρα της μελλοντολογίας ή της επιστημονικής φαντασίας, τα μικροτσίπ ως μέσο πληρωμών και ταυτοποίησης είναι κοινός τόπος στη Σουηδία και εξαπλώνονται και σε άλλες χώρες, ενώ ο Έλον Μασκ, ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο, ανακοίνωσε πως το επερχόμενο σύστημα Neuralink, μικροτσίπ εμφυτεύσιμο στον εγκέφαλο, θα κάνει πραγματικότητα δυνάμεις τηλεπάθειας και σύνδεσης του νου με το διαδίκτυο. Και αν αυτή η προσέγγιση ακούγεται φοβική, είναι επειδή δεν υπάρχει δημόσιος διάλογος γι’ αυτά τα θέματα, τα οποία θα ριφθούν επί των κεφαλών ημών ερήμην των κοινωνιών, των αναγκών και των ελευθεριών τους.  
 
Στον πόλεμο κατά των θεωριών συνωμοσίας, κυβερνήσεις και εταιρείες τεχνολογίας επιβάλλουν καθεστώς λογοκρισίας, το οποίο μικρή διάκριση κάνει ανάμεσα στην κριτική και την παραπληροφόρηση. Η δύναμη αυτών των συστημάτων είναι πανίσχυρη – εάν κατόρθωσαν να διακόψουν τις επικοινωνίες ενός Αμερικανού προέδρου, τι τα εμποδίζει από το να επιβάλουν όποια εικόνα της πραγματικότητας επιθυμούν στον καθένα; Υπό το πρόσχημα της προστασίας της δημοκρατίας από τις θεωρίες συνωμοσίας, δημιουργούνται ακόμη μεγαλύτεροι πολιτικοί κίνδυνοι. Εδώ πρέπει να πούμε ότι πολλές θεωρίες συνωμοσίας, με τον καταγέλαστο παραλογισμό τους, δρούν ως ο «λαγός» του καθεστώτος, το οποίο τις χρησιμοποιεί για να γελοιοποιεί κάθε φωνή αντίδρασης.  
 
Από τούτο το αδιέξοδο μπορεί να εξαχθεί το σημαντικότερο δίδαγμα! Από τον τρελό του χωριού ή τον γελωτοποιό του βασιλιά μπορούμε να μάθουμε επώδυνες αλήθειες, που το καθιερωμένο σύστημα γνώσης και διαλόγου αγνοεί ή διώκει. Η περιφρόνηση και η καταστολή οδηγεί στο αντίθετο αποτέλεσμα. Όμως ο τρελός παραμένει τρελός – και δεν θα του δώσουμε το τιμόνι του βασιλείου.  
 
Μια διαφορετική προσέγγιση του προβλήματος
 
Η εξάπλωση των θεωριών συνωμοσίας αποτελεί ένα πραγματικό πρόβλημα. Καμία όμως προσπάθεια περιορισμού τους δεν θα πετύχει αν δεν τις αναγνωρίσει ως σύμπτωμα βαθύτερων παθογενειών. Πολλές από αυτές αποτελούν τις απελπισμένες (και γι’ αυτό συχνά ασυνάρτητες) αντιστάσεις της κοινωνικής αμφισβήτησης και της ανθρώπινης υπερηφάνειας απέναντι σε ένα σύστημα αναξιόπιστο, απρόσωπο και κενό νοήματος. Ακόμα και η βασίλισσα των αλλοπρόσαλλων θεωριών, εκείνη της επίπεδης γης, σε συμβολικό επίπεδο, αποτελεί μία κραυγή αγωνίας απέναντι στην εξαφάνιση του ανθρωποκεντρισμού, την απώλεια κάθε σταθερού σημείου αναφοράς (κοσμολογικής, πολιτικής, ηθικής), σε ένα περιβάλλον όπου ο κοπερνίκειος ξεριζωμός του όντος έχει δώσει τη θέση του στο τεχνομεταμοντέρνο χάος.  
 
Δεν τίθεται θέμα καταπολέμησης των θεωριών συνωμοσίας. Υπάρχει μόνο περίπτωση θεραπείας. Σε προσωπικό επίπεδο, το φιλοπερίεργο, ατίθασο πνεύμα μπορεί να γίνει ορμή δραστηριοποίησης και αφύπνισης, εθνικών και κοινωνικών αναγεννήσεων απέναντι στο τρέχον ολιγαρχικό σύστημα. Τούτη όμως η εξερεύνηση χρειάζεται συντρόφους την εγκύκλιο παιδεία, την κρίση και τη νηφαλιότητα. Μόνο έτσι, και με την αρωγή της πίστης, της μετάνοιας και της φαντασίας, η τρέχουσα μυθοποιητική διαδικασία θα γίνει με υγιείς όρους.
 
Από την πλευρά της πολιτείας και των ΜΜΕ, η ανάκτηση της κοινωνικής εμπιστοσύνης απαιτεί ταπεινότητα και εξυγίανση. Η υπεροψία, η περιφρόνηση, η σκόπιμη ταύτιση της θεωρίας συνωμοσίας με μορφές κριτικής είναι, εκτός από ηθικά επιλήψιμες, και αποτυχημένες ως μέθοδοι. Η κατάπτωση έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο που πολλοί άνθρωποι αντανακλαστικά πιστεύουν το αντίθετο από ό,τι ακούν στην τηλεόραση – και μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά. Η κρίση της πανδημίας υπήρξε μία χαμένη ευκαιρία για να επουλωθούν αυτά τα τραύματα. Δυστυχώς, η προτιμηθείσα τακτική της τρομοκράτησης και της προσβολής (μέχρι ψυχιατρικοποίησης) συνέτεινε στο κλίμα ασυνεννοησίας και πνευματικής ομίχλης που καλύπτει έναν πλανήτη ολόκληρο.  
 
Αντίθετα, σε ένα πιο ανθρώπινο επικοινωνιακό περιβάλλον και με πολίτες πεπαιδευμένους, θα ηχήσει με σεβασμό ο λόγος του επιστήμονα, του ακαδημαϊκού, του πολιτικού άρχοντα. Η αποκατάσταση του αμφίδρομου διαλόγου κατά μήκος των κοινωνικών ιεραρχιών είναι η μόνη λύση, ώστε να ληφθούν συλλογικά αποφάσεις για τις τεκτονικές αλλαγές που βρίσκονται ενώπιόν μας. Μία μονιμότερη άρση της κακοδαιμονίας θα ζητούσε το τέλος της ουδέτερης και εργαλειακής εικόνας της πραγματικότητας και την αποκατάσταση των κοινωνιών ως κοινωνιών προσώπων, αλλά αυτό είναι θέμα και μεγαλύτερο και δυσκολότερο.  
 
Χρειαζόμαστε καλύτερους ειδήμονες και fact-checkers και δασκάλους και δημοσιογράφους. Αλλά χρειαζόμαστε και περισσότερους ανθρώπους που αμφισβητούν, ερευνούν μόνοι τους, συζητούν τις ανησυχίες και τον θυμό τους και δημιουργούν λογικά και κοινωνήσιμα εναλλακτικά σχήματα για το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον.  
 
Χρειαζόμαστε, με δύο λόγια, καλύτερες θεωρίες συνωμοσίας.
 
πηγή

 


από koukfamily.blogspot.com

Δημοσίευση σχολίου

0 Σχόλια